Η παιδεία στάθηκε πάντοτε ο άξονας κάθε πολιτισμού. Στην αρχαιότητα, οι κοινωνίες τη χρησιμοποίησαν για να επιτύχουν τους στόχους τους. Η Σπάρτη, μέσα από τα γυμνάσια και την αυστηρή αγωγή, προετοίμαζε τους πολεμιστές της. Η Αθήνα καλλιεργούσε τον πολίτη που μπορούσε να συμμετέχει στη δημοκρατία, συνδυάζοντας γυμναστική, μουσική και φιλοσοφία. Η Ρώμη χρησιμοποίησε την παιδεία για να δημιουργήσει ρήτορες και νομικούς, ικανούς να στηρίξουν την πολιτεία και τη διοίκηση. Στην Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία, τα σχολεία των γραφέων εκπαίδευαν τις προνομιούχες ομάδες για να υπηρετούν τη θρησκεία και τη βασιλική εξουσία.
Κοινός παρονομαστής σε όλα αυτά είναι ότι η παιδεία ήταν πάντοτε το εργαλείο με το οποίο κάθε κοινωνία έπλαθε τον άνθρωπο που χρειαζόταν για να επιβιώσει και να προοδεύσει. Στη σύγχρονη εποχή, οι απαιτήσεις της αγοράς οδήγησαν στη σύγχυση ανάμεσα στην παιδεία και την εκπαίδευση, με αποτέλεσμα η δεύτερη να ταυτίζεται όλο και περισσότερο με την καθαρά τεχνοκρατική κατάρτιση. Η εκπαίδευση χωρίς παιδεία παράγει ειδικούς χωρίς όραμα και επιστήμονες χωρίς ηθικούς δισταγμούς, ενώ η τεχνοκρατία χωρίς αξιακό υπόβαθρο οδηγεί σε κοινωνία χωρίς συνοχή.
Η παιδεία προηγείται της οικονομίας. Χωρίς παιδεία, η οικονομία καταλήγει σε μια ζούγκλα ανταγωνισμού∙ χωρίς οικονομία, η παιδεία μένει θεωρητική και ανίσχυρη. Η οικονομία αποτελεί το σώμα μιας κοινωνίας, αλλά η παιδεία είναι η ψυχή της∙ και μόνο όταν συνυπάρχουν ισορροπημένα υπάρχει ζωή και προοπτική. Το παράδειγμα της Φινλανδίας είναι χαρακτηριστικό, καθώς έθεσε στο κέντρο την παιδεία με στόχο όχι μόνο τις δεξιότητες αλλά και την κοινωνική συνοχή, δημιουργώντας μια κοινωνία με ισότητα, καινοτομία και ανθεκτική οικονομία. Η παγκόσμια αγορά, που ενώνει οικονομίες, φέρνει μαζί της και τις διαφορετικές παιδείες που επικρατούν. Ένας ολοκληρωμένος άνθρωπος οφείλει να τις γνωρίζει για να σταθεί ισότιμα στον κόσμο. Ο παιδευμένος δεν είναι θύμα∙ είναι εκείνος που έχει τα εφόδια να μην πέσει ποτέ θύμα.
Για την κοινωνία, η οικογένεια δεν αποτελεί απλώς θεσμό που παρέχει ασφάλεια και στήριξη, αλλά αναπόσπαστο μέρος της ίδιας της παιδείας. Μέσα από την οικογένεια το παιδί μαθαίνει τις πρώτες αξίες, τον σεβασμό, την αγάπη, την αλληλεγγύη. Εκεί διαμορφώνεται η πρώτη κοινωνικοποίηση, η βάση πάνω στην οποία οικοδομείται αργότερα η εκπαίδευση και η μόρφωση.
Ο ρόλος αυτός δεν πρέπει να αλλάξει, αλλά να ενισχυθεί μέσα από στοχευμένες πολιτικές. Το σχολείο και το κράτος δεν καλούνται να αντικαταστήσουν την οικογένεια, αλλά να στέκονται δίπλα της, προσφέροντας στήριξη, καθοδήγηση και προοπτική.
Η παιδεία δεν περιορίζεται στη συσσώρευση γνώσεων και επαγγελματικών εφοδίων. Είναι και η ψυχαγωγία, η τέχνη, η δημιουργικότητα, η σωματική άσκηση, η καλλιέργεια των συναισθημάτων. Είναι όλα όσα συμπληρώνουν τον άνθρωπο και τον καθιστούν κοινωνικό ον. Οι απαιτήσεις της σημερινής εποχής, με τον αδιάκοπο ρυθμό και τον σκληρό ανταγωνισμό, τείνουν να μετατρέψουν το σχολείο σε χώρο όπου τα παιδιά διαμορφώνονται σαν παραγωγικές μονάδες δεξιοτήτων, αντί να αναπτύσσονται ως ολοκληρωμένοι άνθρωποι με αξίες και κοινωνικότητα. Η έλλειψη χρόνου και οι πιέσεις του ανταγωνιστικού περιβάλλοντος ασκούν πίεση στο ίδιο το εκπαιδευτικό σύστημα, το αποξενώνουν από την παιδεία για χάρη της τεχνοκρατικής πραγματικότητας, και τοποθετούν γονείς και εκπαιδευτικούς σε έναν συνεχή αγώνα δρόμου που μεταφράζει την αριστεία σε βαθμούς και την επιτυχία σε τραπεζικούς λογαριασμούς. Αυτό το μοντέλο διαβρώνει την κοινωνική συνοχή, καθιστώντας την πιο σκληρή και λιγότερο αξιόπιστη.
Στην Κύπρο έχουν ήδη γίνει σημαντικές κινήσεις προς την ενίσχυση της παιδείας. Το πρόγραμμα επιδότησης διδάκτρων και διατροφής για παιδιά μέχρι 4 ετών συμβάλλει στη δημιουργία κοινωνικοποίησης από πολύ νωρίς. Δημιουργήθηκαν Μουσικά Σχολεία που προάγουν την καλλιτεχνική και πολιτιστική καλλιέργεια, ενώ οι τεχνικές και επαγγελματικές σχολές αναβαθμίζονται συνεχώς ώστε να παρέχουν άμεσα εφόδια στην αγορά εργασίας. Όλες αυτές οι πρωτοβουλίες αποδεικνύουν ότι η Κύπρος μπορεί να πλησιάσει σε ένα σύστημα που σέβεται τόσο την παιδεία όσο και τις τεχνικές ανάγκες της εποχής. Το ζητούμενο όμως είναι η ισορροπία: η διαμόρφωση ανθρώπων που δεν θα είναι μόνο καλοί τεχνικοί, αλλά και πολίτες με αξίες, κοινωνική συνείδηση και γνώση του κόσμου. Στον σημερινό παγκοσμιοποιημένο χώρο, η παιδεία είναι το μόνο εφόδιο που θωρακίζει τον πολίτη από την αποξένωση, του δίνει ταυτότητα και ταυτόχρονα του επιτρέπει να γνωρίζει τις διαφορετικές παιδείες που συναντά, ώστε να είναι πραγματικά οικονομικά ανταγωνιστικός και κοινωνικά βιώσιμος.
Οι πιέσεις χρόνου και οι ανταγωνιστικές απαιτήσεις καθιστούν επιτακτική την υλοποίηση της πρότασης που είχε κατατεθεί στην Παιδοβουλή — μιας επιπλέον χρονιάς καθαρής τεχνοκρατικής προετοιμασίας — ώστε να διασφαλιστεί ότι οι μαθητές δεν θα είναι μόνο καλά εκπαιδευμένοι, αλλά και γεμάτοι παιδεία και κοινωνική συνείδηση.
Όλα τα πιο πάνω καταδεικνύουν ότι το βασικό πρόβλημα του εκπαιδευτικού συστήματος είναι το ισοζύγιο ανάμεσα στον χρόνο, τη γνώση και την παιδεία. Ο άνθρωπος δεν πρέπει να στερηθεί τους στόχους της αριστείας ή της οικονομικής επιτυχίας, ούτε να αδυνατεί να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του ανταγωνιστικού περιβάλλοντος. Για να πετύχει, οφείλει να είναι ολοκληρωμένος, με αξίες, γνώσεις και δεξιότητες. Το κράτος οφείλει να είναι ισχυρό οικονομικά και με όραμα ανθρωποκεντρικό, ώστε να ολοκληρώνει τους πολίτες του σε όλα τα επίπεδα: στην παιδεία που καλλιεργεί, στη μόρφωση που διευρύνει, στην εκπαίδευση που προετοιμάζει. Μόνο έτσι η κοινωνία θα έχει αντοχή και η οικονομία θα είναι ανταγωνιστική, χωρίς να χάσει την ψυχή της.
Νικόλας Διομήδους Δημοτικός Σύμβουλος (ΔΗ.ΚΟ.) Λάρνακας Πρώην Παιδοβουλευτής Λάρνακας